ردیف و تاریخچه آن 

موسیقی شناسان کهن عرب و ترک دسته های دوازده گانه فارابی را پایه ی موسیقی خود می‌دانند این دستگاه ها عبارتند از:  عشاق، نوا ،رهاوی، حسینی، حجازی، بوسلیک ،راست ،عراق ،اصفهان، زیرافکند، بزرگ، زنگوله و هم‌چنین ۳۲ دستگاه‌هایی که در روزگار صفی الدین ارموی آمده است چون: صبا، عذرا، دوستکانه، معشوق، خوش سرا، خزان ،نوبهار، وصال، گلستان، اندوه زده، مهرجان( مهرگان)، دلگشا، بوستان ،زنگوله(صورت دوم)، مجلس افروز، نسیم، جان افزا ،محیر، حجازی، زنده رود( زاینده رود)، عراق(صورت دوم)، زیر افکند کوچک، مزدکآنی، نهفت، اصفهانک ،عزال ،وامق، نوروز عرب، ماهوری ،فرح، گردانیه،خضرا،وشش آواز به نام گوشت،گردانیه، سلمک، نوروز، مایه، شهناز، برکشلی، موسیقی فارابی.

با روی کار آمدن سلسله صفویه در ایران و تغییر و تحولات سیاسی اجتماعی وسیعی که به سبب آن بروز کرد موسیقی مقامی نیز به تدریج دچار تحول شد متاسفانه از چگونگی دقیق این روند اسنادی در دست نیست اما به استناد به نوشته های پراکنده ای که موجود است می توان شکل گیری موسیقی دستگاهی را در نیمه اول قرن سیزدهم هجری قمری دانست.

ردیف 

ردیف در لغت معنی پشت سر هم قرار گرفتن است.

درلغت نامه دهخدا یکی از معانی آن چنین است :

دو یا چند چیز که در پهلوی هم واقع شود( ناظم الاطباء)در موسیقی دستگاهی ایران هم به طرز قرار گرفتن گوشه ها نغمات موسیقی، ردیف می گویند. این آهنگ ها یا گوشه ها به ترتیب از پایین به بالا، پشت سر هم چیده میشود .آهنگی که وسعت صوتی اش از همه پایین تر است معمولا به عنوان اولین آهنگ قرار می‌گیرد و  درآمد نامیده می شود و آهنگ ها یا گوشه های دیگر به دنبال درآمد یا درآمد ها قرار گرفته به ترتیب و ردیف می‌شوند و دستگاه یا مقام را به وجود می آورند.

تغییر مقام به دستگاه

تا پیش از جدایی موسیقی ایران از موسیقی عثمانی، موسیقی در تمام این نقاط بر اساس مقام‌ها توضیح و آموزش داده می‌شد. شروع جدایی موسیقی ایران از عثمانی احتمالاً به دورهٔ تیموریان بر می‌گردد. در قرن سیزدهم و چهاردهم میلادی (مصادف با حکومت ایلخانیان و تیموریان در ایران)، در موسیقی شرق آناتولی مفهوم مقام رشد پیدا می‌کند و این موسیقی، با آنچه در ایران و هرات (افغانستان امروزی) نواخته می‌شده تفاوت پیدا می‌کند از دید رافائل کیزوتر، همزمان با این تحولات موسیقی ایران به واسطهٔ ارتباط با غرب، تصمیم به تغییر اساسی در تئوری موسیقی خود می‌گیرد و تنها نام دوازده مقام و شش آواز اصلی را نگاه می‌دارد و برای تمام مفاهیم دیگر نام‌ها یا مقولات فارسی می‌سازد تا جایگزین مقولات عربی کند. یکی از نتایج این تحولات، پیدایش دستگاه‌های موسیقی (به عنوان نوع جدیدی از تقسیم‌بندی ملودهای موسیقی ایرانی است).

واژه «دستگاه» به احتمال زیاد از زمان سلسله قاجاریه در موسیقی ایرانی معمول شده‌است. این کلمه که در حقیقت جایگزین واژه «مقام» گردیده، خود از دو کلمه «دست» و «گاه» ترکیب یافته‌است. در موسیقی قدیم ایران، «گاه» به معنای پرده ساز بوده‌است؛ بنابراین دستگاه یعنی چگونگی قرار گرفتن انگشتان دست بر روی پرده‌های ساز که در هر مقامی شکل خاص خود را دارد.

به عقیدهٔ محسن حجاریان، اولین کاربرد لفظ «دستگاه» به معنای کنونی‌اش به رساله‌های زمان آقابابا مخمور بر می‌گردد که موسیقی‌دانی در دربار فتحعلی شاه قاجار بود. او تعداد دستگاه‌ها را دوازده عدد و نام آن‌ها را چنین نامگذاری کرده بود: راست‌پنج‌گاه، نوا نِشابور، همایون، ماهور، رُهاب، شول [شور] و شهناز، چهارگاه مخالف، سه‌گاه، دوگاه، زابل، عَشیران، نیریز.شکل‌گیری دستگاه‌ها احتمالاً متأثر از مفهومی دیگر به نام «شَدّ» (جمع: شدود) بوده‌است.

دوره‌بیگ کرامی (سفره‌چی در دربار شاه عباس صفوی که موسیقی و شاعری نیز می‌دانست)، در رسالهٔ معرفت علم موسیقی از شدود چهارگانه نام برده‌است. در هر شد تعدادی از مقام‌ها، آوازها یا شعبه‌ها به دنبال هم اجرا می‌شدند و شروع و خاتمهٔ هر شد همیشه مقام یا شعبهٔ واحدی بوده‌است؛ از این جهات مفهوم دستگاه و شد با هم شباهت دارند. همچنین در رسالهٔ در بیان چهار دستگاه اعظم که احتمالاً در قرن سیزدهم هجری نگارش شده، «دستگاه راست» از جملهٔ «چهار شد اعظم» دانسته شده‌است.اولین سند مکتوب از تقسیم‌بندی دستگاه‌ها به شکلی که امروز متداول است، بحورالالحان اثر فرصت‌الدوله شیرازی است. این اثر در سال ۱۹۰۴ در بمبئی به چاپ رسید، و فقط گوشه‌های هر دستگاه را فهرست می‌کند اما اشاره‌ای به ساختار دستگاه نمی‌کند و گوشه‌ها را نیز به نت نیاورده‌است. در اواخر قاجاریه، دو فرزند علی‌اکبر فراهانی به نام میرزاعبدالله و آقاحسینقلی دستگاه‌ها را به صورت مجموعه‌ای تحت عنوان ردیف گردآوری و تدوین کردند. آن‌ها ردیف را به نسل بعدی موسیقی‌دانان ایرانی نظیر اسماعیل قهرمانی، نورعلی برومند، درویش‌خان و علینقی وزیری آموزش دادند. از این میان، وزیری اولین کسی بود که به‌طور رسمی با موسیقی غربی آشنا بود (او در آلمان و فرانسه در این باره تعلیم دیده بود). او با توسعهٔ نت‌نویسی غربی برای نمایش ریزپرده‌های رایج در موسیقی دستگاه، اقدام به نت‌نویسی چندین گوشه از هر دستگاه کرد و اولین ردیف مکتوب برای ساز را نگارش کرد. از آن زمان، نسخه‌های مختلفی از ردیف به صورت صوتی و مکتوب گردآوری و منتشر شده‌اند (ر. ک. مقالهٔ ردیف (موسیقی)).

 دستگاه 

دستگاه به مجموعه قطعاتی گفته میشود که با یک مد عنوان مد مادر شروع شده و در روند توالی قطعات  به مدهای مختلف مدگردی می نماید. این قطعات اغلب در پایان با قطعه ای به نام فرود به مد مادر برمیگرند. نام دستگاه از مد مادر گرفته می شودوبه قطعاتی که درون  آن قرار می گیرند گوشه می گویند.

درآمد

هر دستگاه با گوشه ای به نام درآمد شروع می شود که در واقع معرف مد مادر است و در آن مد اجرا می‌گردد. به عنوان مثال دستگاه چهارگاه با درآمد چهارگاه شروع میشود و سپس توسط گوشه های بعدی به مد های دیگر می رود و در نهایت با گوشه فرود به مد چهار گاه باز می گردد.

گوشه

به قطعات تشکیل دهنده یک دستگاه، گوشه گفته می شود. همه گوشه ها الزاماً در مد متفاوتی با مد مادر نیستند و نیز از نظر ملودی و ریتم انواعی دارند که جلوتر به شکل کلی به بررسی آن خواهیم پرداخت.

دستگاه های موسیقی ایرانی

۱ . شور ( املآواز)

۱-۱ : ابوعطا

۱-۲ :  بیات ترک  یا بیات زند

۱-۳ :   افشاری

۱-۴ : دشتی

۱-۵ :  بیات کرد

۲. ماهور

۳ . سه گاه

۴. چهارگاه

۵ . همایون ( بیات اصفهان)

۶ . نوا

۷ . راست پنجگاه

 

 

۱۶+
avataravatar

دیدگاه خود را ثبت کنید

    1. adminhadi لیست شدن مالک

      ممنون وسپاسگذارم از خوانش شما دوست عزیز

      ۳+

        1. adminhadi لیست شدن مالک

          سلامت باشید دوست عزیز

          ۰

  1. ندا صادقی

    بسیار متشکرم از سایت بسیار خوبتون

    ۱+
    avatar
    1. adminhadi لیست شدن مالک

      سلامت باشید دوست عزیزم

      ۰

بازدید : 969